Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine Başvuru Süreci: Detaylı Rehber

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvuru, Türkiye’deki mahkemelerde görülen davanın yeniden temyiz edilmesi değildir. AİHM; Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve ek protokollerle korunan bir hakkın kamu gücü tarafından ihlal edilip edilmediğini, kabul edilebilirlik şartları çerçevesinde inceler.

AİHM’ye Kimler Başvurabilir?

Gerçek kişiler, hükümet dışı kuruluşlar ve kişi grupları, Sözleşme’de güvence altına alınan bir hakkın ihlalinden doğrudan ve kişisel olarak etkilendiklerini ileri sürebilir. Soyut olarak bir kanunun yanlış olduğunu söylemek veya başkasının hakkını savunmak çoğu durumda yeterli değildir. Başvurunun bir devlet aleyhine ve o devletin yetki alanındaki kamu gücü işlem veya ihmaliyle bağlantılı olması gerekir.

Başvurudan Önce İç Hukuk Yolları

Başvurucu, ulaşılabilir ve etkili olağan iç hukuk yollarını kullanmalıdır. Türkiye bakımından olayın türüne göre ilk derece, istinaf ve temyiz aşamalarının ardından Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru gündeme gelebilir. AİHM’ye taşınacak şikâyetin özü ve ilgili temel hak iddiası iç hukukta da zamanında ileri sürülmelidir.

Olağanüstü kanun yolları her zaman tüketilmesi gereken etkili yol sayılmaz. Buna karşılık kullanılmayan yol somut olayda makul bir giderim sağlayabilecek nitelikteyse başvuru kabul edilemez bulunabilir. Bu değerlendirme dosyanın türüne göre yapılır.

Dört Aylık Başvuru Süresi Nasıl Hesaplanır?

Süre kural olarak iç hukukta verilen nihai kararın başvurucuya veya temsilcisine bildirildiği tarihten başlar. Elektronik tebligat, posta zarfı ve tebliğ belgesi bu nedenle saklanmalıdır. Son günün tespitinde nihai kararın niteliği, bildirimin şekli ve kullanılabilecek etkili yol ayrıca değerlendirilir.

Önemli: Eksik bir mektup veya eski bir form göndermek dört aylık süreyi güvence altına almaz. AİHM İçtüzüğü’nün 47. maddesine uygun, eksiksiz formun gerekli eklerle birlikte gönderilmesi gerekir.

Başvuru Formu Nasıl Hazırlanır?

1. AİHM’nin sitesindeki güncel başvuru formu bilgisayara indirilir.
2. Formdaki başvurucu, temsilci, olaylar, şikâyetler ve iç hukuk yolları bölümleri eksiksiz doldurulur.
3. Her şikâyetin hangi Sözleşme maddesiyle ilgili olduğu ve olayla bağlantısı açıklanır.
4. Kararların ve gerekli belgelerin okunaklı kopyaları kronolojik sıraya konur.
5. Formun gerekli imza bölümleri imzalanır.
6. Form ve ekleri posta yoluyla Strasbourg’daki Mahkeme adresine gönderilir.

Belgelerin asılları gönderilmemelidir; Mahkeme belgeleri iade etmez. Ekler zımbalanmadan ve sayfa sırası açık biçimde hazırlanmalı, formda belirtilen sayfa ve anlatım sınırlarına uyulmalıdır.

Türkiye’den Yapılan Başvurularda Gerekli Belgeler

• İlk derece, istinaf ve varsa temyiz kararlarının gerekçeli örnekleri
• Anayasa Mahkemesine sunulan bireysel başvuru ve AYM kararı
• Nihai kararın tebliğ tarihini gösteren posta zarfı veya elektronik tebligat kayıtları
• Şikâyetin iç hukukta ileri sürüldüğünü gösteren dilekçe ve tutanaklar
• İhlal iddiasını destekleyen, doğrudan ilgili diğer belgeler

1 Ocak 2026’da Başlayan Özel Uygulama

AİHM, 2016’daki darbe teşebbüsü sonrasında kamu görevlileri, hâkimler, askerî personel ve diğer kamu çalışanlarının görevden çıkarılmasına ilişkin Türkiye aleyhine belirli başvurular için 1 Ocak 2026’dan itibaren özel idari önlemler uygulamaktadır. Bu kapsamdaki her başvurucu için ayrı bir kapak sayfası ile elektronik ortamda doldurulmuş resmî formun yazdırılıp gönderilmesi ve kural olarak e-posta adresi bildirilmesi gerekir. Bu özel prosedür bütün Türkiye başvurularına değil, AİHM duyurusunda tarif edilen dosya grubuna yöneliktir.

AİHM Harç Alır mı, Avukat Zorunlu mu?

Mahkemeye ilk başvuru için harç alınmaz. Başlangıç aşamasında avukatla temsil zorunlu değildir; ancak başvuru hükümete bildirildiğinde temsil konusunda farklı kurallar uygulanabilir. Başvurunun form ve süre hatası nedeniyle incelenmemesi riski bulunduğundan, karmaşık dosyalarda uzman hukuki destek önem taşır.

AİHM Tazminat veya Tedbir Kararı Verebilir mi?

İhlal tespit edildiğinde Sözleşme’nin 41. maddesi kapsamında hakkaniyete uygun tazminata hükmedilebilir. AİHM ulusal mahkeme kararını doğrudan iptal eden bir temyiz mercii değildir. İçtüzük’ün 39. maddesi kapsamındaki geçici tedbir ise yakın ve telafisi imkânsız zarar riski bulunan istisnai durumlarda uygulanır; normal başvurunun yerine geçmez.

Başvurudan Sonra Süreç Nasıl İlerler?

Başvuru kayda alınabilir, tek hâkim tarafından kabul edilemez bulunabilir, komite veya daire önünde incelenebilir ya da hükümete bildirilebilir. Dosya numarası verilmesi başvurunun kabul edilebilir veya haklı bulunduğu anlamına gelmez. Yazışma adresindeki değişiklikler Mahkemeye zamanında bildirilmelidir.

En Sık Yapılan Hatalar

• Dört aylık süreyi karar tarihinden veya tebliğden yanlış hesaplamak
• Güncel resmî form yerine serbest dilekçe göndermek
• Formu imzalamamak veya zorunlu alanları boş bırakmak
• Şikâyeti iç hukukta özü itibarıyla ileri sürmemek
• Karar ve tebligat belgelerini eklememek
• AİHM’yi ulusal mahkemelerin delil değerlendirmesini yeniden yapan bir temyiz makamı gibi ele almak

Sık Sorulan Sorular

Başvuru e-posta ile yapılabilir mi?

Normal başvuru güncel formun doldurulup imzalanması ve gerekli belgelerle posta yoluyla gönderilmesiyle yapılır. E-posta, resmî başvuru formunun yerine geçmez.

Dört aylık sürede postaya vermek yeterli mi?

İçtüzük 47 şartlarını taşıyan eksiksiz formun süresinde gönderilmesi gerekir. Gönderi belgesi saklanmalıdır.

Başvuru Türkçe hazırlanabilir mi?

İlk aşamada taraf devletlerin resmî dillerinden biri kullanılabilir. Dosya hükümete bildirildikten sonraki yazışma dili konusunda Mahkemenin talimatları izlenir.

İlgili Rehberler

INTERPOL Kırmızı Bülten • Deport Kararına İtiraz • Tutuklama Kararına İtiraz

Resmî ve Birincil Kaynaklar

• AİHM – Mahkemeye Başvuru
• AİHM Türkçe Başvuru Formu
• Türkiye’den Başvurular İçin Ülkeye Özgü Bilgiler
• AİHM Türkiye Ülke Profili
• AİHM İçtüzüğü ve Başvuru Belgeleri

Bilgilendirme: Bu içerik genel bilgi amaçlıdır; somut olayda güncel düzenleme, işlem ve süreler ayrıca incelenmelidir. Somut durumunuz için baroya kayıtlı bir avukatla iletişime geçmeniz gerekir.