Tehlike Sorumluluğu ve Tehlikeli İşletmelerde Tazminat

Tehlike sorumluluğu, önemli ölçüde tehlike taşıyan bir işletmenin faaliyetinden doğan zararların, kusur aranmadan işletme sahibi ve varsa işletene yükletilebilmesidir. Türk Borçlar Kanununun 71 inci maddesi bu sorumluluğun genel çerçevesini oluşturur. Amaç, işletmenin kendine özgü ağır riskinin gerçekleşmesiyle zarar gören kişinin durumunu düzenlemektir.

Her iş kazası veya işletme içinde meydana gelen her olay bu maddeye girmez. Önce işletmenin önemli ölçüde tehlikeli sayılıp sayılmadığı, ardından zararın bu tehlikenin gerçekleşmesinden doğup doğmadığı belirlenir. İşyerinin yalnızca büyük olması ya da ticari faaliyet yürütmesi yeterli değildir.

Bir işletme ne zaman tehlikeli sayılır

Değerlendirmede faaliyetin niteliği, kullanılan malzeme, araç ve enerji kaynakları dikkate alınır. Uzman bir kişiden beklenen bütün özen gösterilse bile sık veya ağır zarar meydana getirmeye elverişli bir yapı varsa önemli tehlikeden söz edilebilir.

Patlayıcı maddelerin işlendiği bir tesis, yoğun basınç altında çalışan bir üretim sistemi veya ağır kimyasal süreçler örnek olarak düşünülebilir. Bununla birlikte bir sektörün adını söylemek tek başına kesin sonuç vermez. Kullanılan miktarlar, üretim yöntemi, tesisin çevresi ve olayın oluş biçimi teknik incelemeyle ortaya konulmalıdır.

Benzer tehlike taşıyan bir işletme için özel kanunda kusursuz sorumluluk öngörülmesi de değerlendirmede önem taşır. Motorlu araçlar veya belirli çevresel zararlar gibi özel düzenleme bulunan alanlarda, öncelikle o düzenlemenin kapsamı araştırılır.

Kusur ile tehlike arasındaki fark

Kusura dayalı sorumlulukta gerekli önlemin alınmaması veya hatalı davranış öne çıkar. Tehlike sorumluluğunda ise işletmeye özgü risk belirleyicidir. İşletmenin bakım kayıtlarının eksiksiz olması, TBK 71 kapsamındaki bir zarar bakımından kendiliğinden sorumsuzluk sağlamaz.

Buna karşılık zarar görenin yine de zararı ve faaliyetle bağlantısını göstermesi gerekir. İşletme yakınında yaşanan her sağlık sorunu veya mal kaybı doğrudan işletmeye yüklenemez. Olayın teknik nedeni, alternatif nedenler ve uygun nedensellik bağı değerlendirilir. Nedensellik bağını kesen olağanüstü olaylar ile zarar görenin davranışları da sorumluluğun kapsamını etkileyebilir.

İşletme sahibi ve işleten kimdir

İşletmenin sahibi ile faaliyeti kendi hesabına ve denetimi altında yürüten kişi farklı olabilir. TBK 71, işletme sahibi ve varsa işletenin müteselsil sorumluluğunu düzenler. Bu, aynı zararın kanuni sınırlar içinde birden fazla sorumludan talep edilebilmesini sağlar; zarar görene mükerrer ödeme hakkı vermez.

Bir tesiste mülkiyet, kiralama, işletme devri ve alt yüklenicilik ilişkileri bulunabilir. Kimin hangi sıfatla sorumlu olduğunu anlamak için yalnızca tapu veya ticaret unvanına bakılmaz. İşletme organizasyonu, faaliyet izni, sözleşmeler ve fiilî yönetim birlikte incelenir. Sıradan çalışan olmak, kişiyi otomatik olarak işletme sahibi veya işleten haline getirmez.

Ruhsatlı işletmede de tazminat gündeme gelir mi

Faaliyetin izinli olması ile doğurduğu zararın karşılanması ayrı konulardır. Kanun, hukuk düzenince izin verilmiş önemli ölçüde tehlikeli faaliyetten doğan zararların uygun bir bedelle denkleştirilmesini de düzenler. Dolayısıyla geçerli ruhsat, tek başına zarar görenin bütün taleplerini ortadan kaldırmaz.

Ancak hangi sorumluluk veya denkleştirme hükmünün uygulanacağı olayın özelliklerine bağlıdır. Mevzuata aykırı faaliyet, izinli faaliyetin kaçınılmaz sonucu ve işletmeyle ilgisiz dış olay birbirinden ayrılmalıdır. İdari yaptırım uygulanmasıyla özel hukuk tazminatı da aynı işlem değildir.

Zararın hesaplanması ve gerekli belgeler

Patlama nedeniyle bir kişinin yaralanması halinde tedavi, geçici kazanç kaybı, kalıcı güç kaybı ve şartları varsa manevi zarar değerlendirilir. Yakındaki bir işletmenin makineleri zarar görmüşse onarım ve kanıtlanabilen faaliyet kayıpları ayrı incelenir. Her kalemin olayla bağlantısı gösterilmelidir.

Olay yeri tutanakları, tesis kayıtları, bakım belgeleri, kamera görüntüleri, sağlık dosyası ve bağımsız teknik incelemeler önemli delillerdir. İşletmenin kendi hazırladığı kaza raporu tek değerlendirme aracı değildir. Raporun hangi verilere dayandığı ve başka bulgularla uyumu denetlenebilir olmalıdır.

Zamanaşımı nasıl belirlenir

Özel bir hüküm bulunmadığında haksız fiil zamanaşımı çerçevesi incelenir. TBK 72, zararın ve sorumlunun öğrenilmesinden itibaren iki yıllık, fiilden itibaren on yıllık süre öngörür; daha uzun ceza zamanaşımı gerektiren fiiller yönünden ayrıca değerlendirme yapılır. Sözleşme ilişkisi veya özel kanun, farklı süre ve başvuru kuralları doğurabilir.

Sık sorulan sorular

Bütün işyerleri tehlike sorumluluğuna tabi midir

Hayır. TBK 71 bakımından önemli ölçüde tehlike taşıma koşulu aranır. Diğer işyerlerinde kusur, adam çalıştıranın sorumluluğu veya başka hükümler gündeme gelebilir.

Sigorta bulunması işletmenin sorumluluğunu kaldırır mı

Sigorta ödeme için ayrı bir güvence sağlayabilir. Teminat limiti ve kapsamı, işletmenin zarar görene karşı kanuni sorumluluğuyla aynı şey değildir.

Önlem alınmış olması neden tek başına yeterli değildir

Bu sorumluluk türünde belirleyici olan, bütün özen gösterilse bile işletmenin taşıdığı özel riskin gerçekleşmesidir. Önlemler olayın nedenini aydınlatır; ancak her durumda sorumluluğu kaldırmaz.

İlgili içerik: Araç Başkasının Üzerineyse Kazada Kim Sorumlu Olur? · Tehlikeli Maddeler ve Tehlikeli Atık Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası

Kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu — madde 49–56, 61, 66 ve 71–72